الف: مراحل بودجه شهرداری‌ها
بودجه شهرداری‌ها طبق اصول متداول و شناخته شده فن بودجه‌نویسی و رعایت قوانین و مقررات مربوط از زمان شروع تا خاتمه دارای چهار مرحله است.
مرحله اول – تهیه و تنظیم
بودجه شهرداری‌های كشور در مرحله تهیه و تنظیم از دو جنبه مورد توجه قرار می‌گیرد:
اول: از نظر شكلی به موجب مفاد دستورالعمل تهیه و تنظیم بودجه شهرداری‌ها (شماره 32/3/19243 به تاریخ 2/9/1370) و اصلاحاتی كه از سال 1371 به بعد در بخشنامه‌های بودجه سالیانه وزارت كشور و نیز سایر بخشنامه‌های مربوط به شهرداری‌ها ابلاغ شده است.
دوم: از نظر محتوا در تهیه و تنظیم بودجه شهرداری‌ها باید مبانی زیر در نظر گرفته شود:
- نارسایی‌ها و نیازهای واحد اولویت برنامه‌های عمرانی و خدمات شهری در شهر
- اصول سیاست‌ها و رهنمودها و اهداف كلان دولت در فصل عمران شهری در برنامه‌های پنج ساله توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی كشور.
- سیاست‌ها و استراتژی‌های تعیین شده در برنامه پنج ساله شهرداری‌ها.
- بخشنامه بودجه سالیانه شهرداری‌ها كه توسط وزارت كشور ابلاغ می‌شود.
در این اقدام رعایت موارد قانونی ذیل الزامی است«
الف - قسمت اول ماده 67 قانون شهرداری‌ها: شهرداری مكلف است منتهی تا روز آخر دی ماه بودجه سالیانه خود را به انجمن (شورای اسلامی شهر) پیشنهاد نماید.
ب - قسمت آخر ماده 68: بودجه و تخصیص اعتبارات شهرداری محل درآمدهای مستمر شهرداری پرداخت خواهد شد.
در هر صورت میزان اعتبارات عمرانی نباید از چهل درصد بودجه سالانه كمتر باشد.
ج - تبصره 2 ماده 78 (اصلاحی 7/3/52) وجوهی كه به نام سپرده یا امانت به شهرداری داده می‌شود باید در حساب مخصوصی نگهداری شود و شهرداری به هیچ عنوان حق ندارد در وجوه سپرده و یا امانات دخل و تصرفی نماید. ولی پس از ده سال از تاریخ استحقاق مطالبه در صورت عدم مطالبه ذی‌نفع؛ شهرداری می‌تواند وجوه مطالبه نشده را به درآمد عمومی خود منظور نماید.
شهرداری باید هر سال اعتبار متناسبی در بودجه خود برای پرداخت این قبیل سپرده‌ها منظور نماید.
د - قسمت اول ماده 26 آئین نامه مالی شهرداری‌ها: مسؤولیت تنظیم بودجه شهرداری و مراقبت در حسن اجرای آن و همچنین تنظیم توزیع بودجه به عهده شهردار و مسؤول امور مالی است (مدیر امور مالی یا رئیس حسابداری بسته به وضع تشكیلات شهرداری) و واگذاری این وظیفه از طرف شهردار به هر یك از مأمورین دیگر شهرداری رفع مسؤولیت نخواهد كرد.
مرحله دوم - تصویب بودجه:
این مرحله را قانون و آئین نامه مالی شهرداری‌ها مشخص نموده است.
الف: ماده 65 قانون شهرداری‌ها: هر شهرداری دارای بودجه‌ است كه پس از تصویب انجمن شهر (شورای اسلامی شهر) قابل اجرا است.
ب: قسمت دوم ماده 67: انجمن (شورای اسلامی شهر) نیز باید قبل از پایان اسفندماه هر سال آن را رسیدگی و تصویب كند.
ج: قسمت دوم ماده 26 آئین نامه مالی شهرداری‌ها: شهردار موظف است به محض تقدیم پیشنهاد بودجه یا تفریغ بودجه به انجمن شهر (به شورای اسلامی شهر) با استفاده از اختیاری كه بر طبق ماده 38 قانون شهرداری به او تفویض شده حداقل هفته‌ای سه روز تقاضای تشكیل جلسه انجمن (شورای اسلامی شهر) را بنماید و خود نیز در جلسات حضور یافته و توضیحات لازم را درباره اقلام مندرج در آن بدهد.
د: ماده 27: موعد تصویب نهایی بودجه سالیانه به وسیله انجمن شهر (شورای اسلامی شهر) و ابلاغ آن به شهرداری طبق ماده 67 قانون حداكثر تا پایان اسفندماه سال قبل است و در صورتی كه انجمن در رأس موعد مذكور به وظیفه قانونی خود در این مورد عمل نكند شهردار موظف است مراتب را به استاندار یا فرماندار كل و در شهرداری تهران به وزارت كشور اطلاع دهد تا بر طبق ماده 41 اصلاحی قانون شهرداری اقدامات لازم معمول گردد.
مرحله سوم: اجرای بودجه: همچنان كه در قسمت اول ماده 26 آئین نامه مالی شهرداری‌ها تصریح شده مراقبت در حسن اجرای بودجه به عهده شهردار و مسؤول امور مالی است كه با رعایت موارد قانونی زیر و استقرار سیستم حسابداری مناسب در شهرداری تحقق می‌یابد.
الف - ماده 66 قانون شهرداری: سال مالی شهرداری یك سال تمام شمسی است كه از اول فروردین ماه شروع و در آخر اسفندماه خاتمه می‌یابد.
ب - تبصره 1 ماده 68: مصرف اعتباراتی كه به تصویب انجمن شهر می‌رسد باید منحصراً در حوزه همان شهرداری و با نظارت انجمن شهر باشد.
ج - ماده 71: شهرداری مكلف است هر شش ماه یك بار منتهی تا پانزدهم ماه بعد صورت جامعی از درآمد و هزینه شهرداری را كه به تصویب انجمن شهر رسیده برای اطلاع عموم منتشر و سه نسخه از آن را به وزارت كشور ارسال نماید و همچنین شهردار مكلف است هر 6 ماه یك بار آماده كلیه عملیات انجام شده از قبیل خیابان‌سازی و ساختمان عمارات و سایر امور اجتماعی و بهداشتی و امثال آن را برای اطلاع عموم منتشر نموده و نسخه‌ای از آن را به وزارت كشور بفرستد.
د - ماده 72: كلیه عوارض و درآمد هر شهرداری منحصراً به مصرف همان شهر خواهد رسید و در نقاطی كه موجب تبصره 2 ماده 1 این قانون جمعاً یك شهرداری تشكیل می‌شود تقسیم هزینه به نسبت درآمد هر یك از محل‌ها است.
هـ - ماده 79: كلیه پرداخت‌های شهرداری در حد بودجه مصوب با اسناد مثبت و با رعایت آئین نامه مالی به عمل خواهد آمد این اسناد باید به امضای رئیس حسابداری و شهردار كه ذی‌حساب خواهند بود یا قائم مقام آنان كه مورد قبول انجمن باشد، برسد.
شهردار موظف است منتهی تا پانزدهم هر ماه حساب درآمد و هزینه ماه قبل شهرداری را به انجمن شهر تسلیم كند.
و - ماده 24 - آئین نامه مالی شهرداری‌ها: دوره عمل بودجه هر سال تا 15 اردیبهشت سال بعد خواهد بود و هزینه‌هایی كه تا آخر اسفندماه هر سال تحقق یافته باشد تا خاتمه دوره عمل بودجه از محل اعتبار مربوط قابل پرداخت است.
ز - ماده 28: شهردار می‌تواند اعتبارات مصوب در بودجه برای هر یك از مواد هزینه یا فعالیت‌های داخل در یك وظیفه را تا ده درصد تقلیل یا افزایش دهد به نحوی كه از اعتبار كلی مصوب برای آن وظیفه تجاوز نشود.
مرحله چهارم - تفریق بودجه:
آخرین مرحله بودجه شهرداری كه پس از خاتمه كار اجرای بودجه ضرورت می‌یابد، هم از نظر كنترل صحت اجرای بودجه و هم از نظر تهیه گزارشات و اطلاعات مناسب جهت تجزیه و تحلیل عملكرد شهرداری واجد اهمیت زیادی است، زیرا به مصداق مثل معروف «گذشته چراغ راه آینده است» ارزیابی از عملكرد دوره قبل این امكان را برای شهرداری فراهم می‌آورد كه با شناخت مشكلات و نارسایی‌ها و برآورد دقیق منابع و امكانات قابل حصول، برنامه‌ریزی صحیح برای دوره‌های آتی انجام دهد.
از آن جایی كه تفریغ بودجه شهرداری با نحوه تنظیم صورت جامعی از درآمد و هزینه شهرداری‌ها (موضوع ماده 71 قانون شهرداری‌ها) و گزارش‌های مالی موردنیاز شورای شهر (موضوع بند ج ماده 44 آئین نامه مالی شهرداری‌ها) ارتباط مستقیم دارد و همچنین بحث حسابداری بودجه كه به مثابه بخشی از مرحله اجرای بودجه، مبنای تهیه تفریغ بودجه شهرداری است و تمامی این مباحث در نظام مالی شهرداری‌ها پل ارتباط بودجه و حسابداری هستند.